Uit een analyse van bijna vierhonderd artikelen over quantum, gepubliceerd in de zes grootste Nederlandse dagbladen, blijkt dat sommige 'communicatiebarrières' inderdaad aanwezig zijn in de media.¹ Zo wordt quantum in bijna een kwart van de artikelen gekwalificeerd als raadselachtig, spookachtig of zelfs bizar. Ook is de aandacht voor de voor- en nadelen van quantum niet in balans: de voordelen ('quantumcomputers zijn sneller dan klassieke computers', 'communicatie wordt veel veiliger') worden tot wel zes keer vaker genoemd dan de risico's ('criminelen kunnen het internet kraken'). Dit patroon komt ook terug in TEDx Talks over quantum⁷, en werd eerder ook voor andere nieuwe technologieën gevonden. Zo'n ongebalanceerde framing kan duiden op hype – het overmatig positief presenteren van nieuwe technologie, zelfs als de concrete toepassingen ervan nog toekomstmuziek zijn.

Een andere barrière die in de literatuur wordt genoemd – een mogelijk gebrek aan uitleg van quantumconcepten (zoals verstrengeling en superpositie) – is in Nederlandse krantenartikelen over quantumtechnologie niet aanwezig. Ongeveer de helft van de artikelen bevatte namelijk een uitleg van tenminste één concept. Ook dit patroon is terug te zien in de TEDx Talks, wat suggereert dat populairwetenschappelijke communicatie over quantum redelijk uniform is. Het bredere publiek komt dus via verschillende kanalen met vergelijkbare framing van quantum in aanraking.

Langlopend dilemma

Het feit dat de media aandacht besteden aan (specifieke aspecten van) quantum, zegt nog niets over de mate waarin mediaframes invloed hebben op hoe mensen tegen quantumtechnologie aankijken. Onderzoek hiernaar laat onder meer zien dat het beschrijven van quantum als 'raadselachtig' de betrokkenheid van mensen bij quantum niet beïnvloedt. Het uitleggen van quantumconcepten heeft wél een positief effect op de interesse van mensen in het onderwerp.⁸ En hoewel de literatuur suggereert dat een gebalanceerde beschrijving van de voor- en nadelen van quantum een positief effect zou sorteren, zorgt deze framing er juist voor dat mensen denken minder van het onderwerp te begrijpen dan wanneer zij een tekst met enkel voordelen of juist met enkel nadelen lezen. Met name deze laatste bevinding roept vragen op over wat nu precies de meest effectieve vorm van publieke communicatie over quantum is.

Inmiddels wordt ook gesuggereerd dat inhoudelijke kennis over de wetenschap achter nieuwe technologie, zoals quantum en AI, geen voorwaarde is om te kunnen meedoen in het publieke debat en dat begrip van de praktische toepassingen veel belangrijker is. Met deze suggestie kan wellicht in elk geval één langlopend dilemma over communicatie over quantum worden vermeden: waar sommige quantumwetenschappers stellen dat voor publieke betrokkenheid bij de ontwikkeling en implementatie van quantumtechnologie van essentieel belang is dat mensen begrip hebben van quantumwetenschap, betogen anderen dat dit doel principieel onbereikbaar is, aangezien niemand quantummechanica begrijpt – zelfs experts niet.

Kop en munt tegelijk

Behalve de hoeveelheid en het soort informatie dat in publieke communicatie over quantum aanwezig is, speelt ook de manier waarop deze informatie wordt overgebracht een belangrijke rol in het genereren van interesse in, kennis over, en betrokkenheid bij ontwikkelingen op quantumgebied. In populairwetenschappelijke communicatie wordt bijvoorbeeld veelvuldig gebruikgemaakt van metaforen (de 'strijd' tegen kanker, de 'race' tegen klimaatverandering). Met een metafoor kan een zender communicatie over een abstract onderwerp toegankelijker maken door het te vergelijken met een concreter onderwerp waarmee de doelgroep mogelijk meer ervaring heeft (zie ook dit artikel, red.).

Ook in communicatie over quantum komen metaforen voor. Bekende voorbeelden zijn een in de lucht ronddraaiend muntje dat tegelijkertijd kop en munt is om superpositie uit te leggen en een vergelijking met twee dobbelstenen waarbij het aantal gegooide ogen van de ene dobbelsteen dat van de andere bepaalt om verstrengeling te visualiseren. Uit een analyse van Nederlandse krantenartikelen blijkt dat voor het uitleggen van superpositie en verstrengeling vaak metaforen worden gebruikt. Daarnaast zijn metaforen ook met regelmaat aanwezig als wordt geschreven over quantumcomputers, subatomaire deeltjes en quasideeltjes, en golf-deeltjesdualiteit.⁹ Zo schrijft Trouw over de snelheid en efficiëntie van berekeningen met quantumcomputers: "Het is alsof je een mooie vorm snijdt in een hele stapel papier in plaats van een vel simpel doormidden te knippen."

In NRC staat over botsingen van elektronen en protonen: "Enkele decennia later, in de jaren zestig en zeventig, sloegen deeltjesfysici weer aan het knikkeren. Deze keer lieten ze de veel kleinere elektronen op protonen botsen. Eerst leverde dat weinig op: ze ketsten af als een biljartbal op een bowlingbal. Dat veranderde toen de Amerikaanse deeltjesversneller SLAC (Stanford Linear Accelerator Center) elektronen eerst flink versnelde, waardoor ze met zo veel energie op protonen knalden dat die versplinterden."

In de berichtgeving worden quantumverschijnselen vaak beschreven aan de hand van herkenbare objecten, materialen of technologieën. Sommige metaforen leggen nadruk op toepassingen van quantumtechnologie, terwijl andere worden gebruikt in beschrijvingen van de ongewone eigenschappen van quantumverschijnselen. De studie laat daarnaast zien dat deze beeldspraak geregeld aansluit bij taalgebruik uit de natuurkunde zelf. Een begrip als golf-deeltjedualiteit krijgt in krantenartikelen vaak een beeldende uitleg via vergelijkingen die laten zien hoe deeltjes zich onder bepaalde omstandigheden als golven gedragen en onder andere omstandigheden juist als objecten met een specifieke locatie.

Belangrijk risico

Metaforen kunnen bijdragen aan een beter begrip van complexe onderwerpen omdat ze die onderwerpen toegankelijker maken door ze te koppelen aan concepten waarmee we meer ervaring hebben. Onderzoek laat bovendien zien dat metaforische taal vaak ook iets overtuigender is dan niet-metaforische taal. Tegelijkertijd ligt er in het gebruik van metaforen een belangrijk risico verscholen, zeker ook in de context van communicatie over quantum. Sommige wetenschappers betogen namelijk dat het vanwege de contra-intuïtieve aard van quantum eigenlijk niet mogelijk is om het te beschrijven in termen van het 'alledaagse'.³ Dat roept vragen op over de invloed die metaforen hebben in communicatie over abstracte onderwerpen waarmee mensen nog niet vaak in aanraking zijn gekomen. Dragen ze bij aan beter begrip van de materie onder mensen zonder quantumexpertise? En hoe beïnvloeden ze de houding van deze 'non-experts' ten aanzien van quantum?

Uit een studie onder een representatieve steekproef van ruim duizend Nederlanders bleek dat metaforen voor superpositie en verstrengeling als onderdeel van een nieuwsbericht nauwelijks effect hebben op de houding van lezers tegenover quantum. Mensen die een metaforische uitleg van een quantumconcept lazen, waren in elk geval niet positiever (of negatiever) over quantum dan mensen die een niet-metaforische uitleg of helemaal geen uitleg lazen.

Het effect op kennis over de concepten die ten grondslag liggen aan quantumtechnologie liet tegelijkertijd twee tegengestelde patronen zien. Schrijvers die bij hun publiek een algemeen gevoel van begrip over quantumgerelateerde onderwerpen willen bereiken, kunnen beter geen metaforische uitleg van een quantumconcept toevoegen aan hun tekst. Schrijvers die daarentegen het daadwerkelijke begrip van die quantumconcepten willen vergroten bij hun lezers, doen er juist wel goed aan het concept uit te leggen. Wat werkt als effectieve communicatie over quantum hangt er dus maar vanaf wat je als zender wil proberen te bereiken.

Nieuwe vragen

De vraag wat effectieve communicatie over quantumwetenschap en -technologie precies is, laat zich vooralsnog niet eenvoudig beantwoorden. Zoals de hier besproken onderzoeken laten zien, kunnen verschillende manieren om over quantum te communiceren invloed hebben op hoe mensen het onderwerp begrijpen, welke verwachtingen zij ervan hebben en in hoeverre zij zich erbij betrokken voelen.

Tegelijkertijd maken diezelfde onderzoeken duidelijk dat er geen eenduidig recept bestaat voor effectieve communicatie. Ook werpen ze nieuwe vragen op: welke metaforen werken voor welke doelgroepen? Welke vormen van uitleg dragen bij aan geïnformeerde maatschappelijke betrokkenheid? En hoe veranderen deze effecten mogelijkerwijs naarmate quantumtechnologie een grotere plaats inneemt in het dagelijks leven?

Naarmate de maatschappelijke betekenis van quantum verder toeneemt, zal ook het belang van dit soort vragen groter worden. Daarmee blijft er een belangrijke rol weggelegd voor taal- en communicatiewetenschappelijk onderzoek, dat een substantiële bijdrage kan leveren aan kennis over de manier waarop quantumwetenschap en -technologie maatschappelijk worden besproken en begrepen.