“Net als koks maken wetenschappers fouten, gebruiken ze wel eens verkeerde ingrediënten en maken ze zich er soms te snel van af. (...) Dat is tot op zekere hoogte niet erg. Zolang iedereen in de keuken zich maar verantwoordelijk voelt voor de gerechten die uiteindelijk worden opgediend voor de gasten – wij, de maatschappij.” Zo besluit Stan van Pelt zijn kritische boek Sloppy Science. Alles over wetenschapsfraude: van foutjes tot nepcongressen. Hij promoveerde in 2009 in Nijmegen, is wetenschapsjournalist en schreef eerder Hack je hersenen.

Heilzame effecten

Sloppy Science fileert in zo'n 75.000 woorden de “slordige wetenschap”, met haar soms valse spel onder externe dreigingen en verlokkingen. Helaas ontbreken noten, literatuurlijst en register. De titel is ongelukkig want onnodig Engels en de goedmoedige aanduiding is strijdig met de ernstige "wetenschapsfraude". Sloppy Science is een vervolg op Frank van Kolfschotens Valse vooruitgang (1993) – wel met notenapparaat.

Na een bespreking van misleiding door Claudius Galenus, Louis Pasteur en Gregor Mendel, volgt een vlot leesbare parade van zowel boeiende oplichters als datadetectives. De majorana-affaire van Leo Kouwenhoven is een mooi voorbeeld. Het mensenwerk van de wetenschap kan misgaan. En als u wilt frauderen? Kies uit het menu van Restaurant Van Pelt.

Onbenoemd blijven heilzame effecten van competitie en onethisch gedrag, die soms de wetenschap versnellen. Bijvoorbeeld Rosalind Franklins Photo 51 voor de structuur van DNA. Verder kan een oplichter met een vervalste doorbraak psychologische barrières van andere onderzoekers wegnemen, die dan wél een bonafide doorbraak realiseren. Ook hadden veel baanbrekende publicaties gebreken; zo had Einsteins speciale relativiteitstheorie geen bronnen.

Stuk of reparabel

Soms slaat Van Pelt de plank mis, bijvoorbeeld met het veronderstelde gebrek aan publicatiedruk bij Darwin en Einstein. Die werden wel degelijk op de hielen gezeten door concurrenten: Darwin door Alfred Russel Wallace, Einstein door Gunnar Nordström en David Hilbert. Bijzonder leuk is Van Pelts experiment met een open access neppublicatie (2025).

Is wetenschap “stuk of reparabel”? Van Pelt verwacht beterschap door onder andere meer lef van wetenschappelijke bladen om foute artikelen te verwijderen en door het serieus nemen van integriteitscolleges. Verder suggereert hij dat competitie kan stoppen door vaste contracten en belangenverstrengeling door afschaffing van externe bijzonder hoogleraren. Van Pelt stelt voor in de wetenschap de cultuur van gedeelde verantwoordelijkheid van luchtvaart en leger over te nemen.

Sloppy Science
Stan van Pelt
Lebowski Amsterdam
304 pagina’s
€ 24,99