George Eugène Uhlenbeck speelde een belangrijke rol in de ontwikkeling van de theoretische natuurkunde, zowel in de quantummechanica als in de statistische fysica. Toch is hij in Nederland niet heel bekend. Als je mij een maand geleden had gevraagd waarvan Uhlenbeck bekend is, dan had ik waarschijnlijk geantwoord: “Van het ornstein-uhlenbeckproces natuurlijk.” Maar in de biografie De quantumvriend laat wetenschapsjournalist Martijn van Calmthout overtuigend zien dat Uhlenbeck veel meer was dan de naam achter dit proces en de medeontdekker van de elektronenspin: hij was een befaamd theoreticus, organisator, netwerker en actief betrokken bij enkele cruciale ontwikkelingen in de moderne natuurkunde.

Beminnelijk en toegankelijk

Het boek volgt Uhlenbecks leven van zijn geboorte in Batavia (het huidige Jakarta, Indonesië) in 1900 tot zijn overlijden in Boulder (Colorado, VS) in 1988. We lezen over zijn studententijd in Leiden, waar hij in de kring rond Paul Ehrenfest terechtkwam. Later verbleef hij drie jaar in Rome als huisleraar in de exacte vakken voor de jongste zoon van een Nederlandse gezant. Bij terugkomst in Nederland overwoog Uhlenbeck om promotieonderzoek in de geschiedenis te gaan doen. Uiteindelijk wist Ehrenfest hem ervan te overtuigen toch verder te gaan in de natuurkunde. Achteraf gezien een beslissend moment, aangezien Uhlenbeck kort daarna samen met Samuel Goudsmit de elektronenspin ontdekte.

Van Calmthout laat goed zien dat Uhlenbecks belang niet alleen lag in zijn eigen wetenschappelijke werk, maar ook in zijn rol als verbinder. Vooral aan de Universiteit van Michigan was hij de drijvende kracht achter de beroemde zomerscholen in Ann Arbor. Daar kwamen natuurkundigen bijeen om nieuwe metingen, ideeën en theoretische methodes te bespreken. Uhlenbeck bracht mensen bij elkaar, hield discussies scherp, en bleef altijd beminnelijk en toegankelijk.

Sociaal gebeuren

Een sterk aspect van het boek is dat niet alleen George Uhlenbeck zelf aandacht krijgt, maar ook zijn vrouw Else. Zij speelde een belangrijke rol in het sociale en intellectuele leven rond de zomerscholen. Ze organiseerde high teas, diners en ontvangsten, en zorgde zo voor een goede sfeer: van foto's uit die tijd straalt vaak de levendigheid van deze bijeenkomsten af. Dat geeft het boek een menselijker en rijker karakter: wetenschap verschijnt hier niet alleen als een reeks abstracte ontdekkingen, maar ook als een sociaal gebeuren waarin vriendschappen, gesprekken en persoonlijke relaties van groot belang zijn.

De quantumvriend is daarmee een geslaagde biografie. Van Calmthout schrijft helder en met oog voor detail. Voor natuurkundigen biedt het boek een fascinerende blik op een man die veel meer invloed had dan zijn bekendheid in Nederland doet vermoeden. Voor een breder publiek laat het zien hoe de moderne natuurkunde tot stand kwam: niet alleen in formules en publicaties, maar ook in colleges, zomerscholen, gesprekken, vriendschappen en toevallige ontmoetingen.

Kristian Blom is postdoctoraal onderzoeker aan het Instituut voor Theoretische Natuurkunde van de Universiteit van Münster en lid van de redactie van NTvN.