De CERN Council, het hoogste bestuursorgaan van deze Europese instelling, heeft eind juni besloten dat het toekomstige onderzoek gebaseerd zal zijn op de bouw van een Future Circular Collider (FCC). De FCC wordt een deeltjesversneller met een omtrek van 91 kilometer, die vanaf 2045 metingen zal gaan verrichten met als doel onze kennis over de bouwstenen van ons universum te vergroten. Vragen die daarbij spelen zijn onder andere: Wat zijn de eigenschappen van het higgsdeeltje? Kunnen we donkerematerie­deeltjes produceren? Waarom is er zoveel meer materie dan antimaterie? Wat is de fysica achter het standaardmodel? Fascinerende wetenschappelijke vragen en het zou fantastisch zijn om daar antwoorden op te vinden.

Er is echter wel een probleem. De FCC is duur (16 miljard euro). In Europese projecten zoals de FCC schaalt de bijdrage per land met het bruto nationaal product. Voor Nederland komt dit neer op typisch 5 procent van het totaal, dus een bijdrage van ruim 50 miljoen euro per jaar gedurende twaalf tot vijftien jaar. Kunnen wij ons dat veroorloven in tijden van grote geopolitieke spanningen (met meer defensie uitgaven), bezuinigingen op de sociale voorzieningen en uit de hand lopende zorgkosten?

'Zonder fundamenteel onderzoek was er geen gps of world wide web'

Ik vind van wel, want het gaat tenslotte maar om een fractie van de totale rijksbegroting. Inhoudelijk zijn er volgens mij drie argumenten voor. Allereerst de onderliggende natuurkunde: die is absoluut fascinerend en potentieel baanbrekend. Bovendien levert zulk grensverleggend onderzoek vrijwel altijd innovaties op. Zonder fundamenteel onderzoek was er geen gps of world wide web.

Maar het culturele argument is zeker zo belangrijk. Iedereen die weleens op CERN is geweest of bij een andere Europese wetenschappelijke organisatie (zoals ESA, ESO, EUMETSAT of ECMWF) ziet daar een unieke internationale biotoop. Jonge mensen (studenten, technici, stagiaires) uit alle windstreken werken samen aan een doel dat niet commercieel, persoonlijk of politiek is. Ze doen dat om de natuur beter te begrijpen, met een enorme passie. Het is een voorbeeld voor de rest van de samenleving: harmonieuze internationale samenwerking kan echt en is heel aantrekkelijk.

'Europese organisaties zijn niet voor niets toonaangevend'

De derde reden is geopolitiek. We moeten de onafhankelijkheid van Europa versterken en – daarmee samenhangend – onze defensie. Dat is helaas noodzakelijk. Maar dat doen we om een reden: om ons sociaaleconomische model, onze rijke Europese cultuur en Europese organisaties als CERN (met een ideëel doel) in stand te houden en te verdedigen.

Het is niet voor niets dat Europese organisaties als CERN en ECMWF (dat werkt aan weermodellen voor de lange termijn) wereldwijd toonaangevend zijn. Dat zijn zaken waar we in Europa al jaren prioriteit aan geven, en dat houden we graag zo. Dat zijn de parels van Europa die het verdienen om – ook geopolitiek – verdedigd te worden.

Ik wens de delegaties in de CERN Council veel succes wanneer in 2027 een besluit genomen moet gaan worden over de bouw van de FCC. Ondertussen kunnen wij als leden van de natuurkundige gemeenschap in Nederland een positief FCC-besluit alleen maar van harte ondersteunen en dat uitdragen!

Gerard van der Steenhoven is verbonden aan de Universiteit Twente en is voormalig voorzitter NNV, voormalig hoofddirecteur KNMI, en – lang geleden – voormalig medewerker van het Nikhef.